De bibliotheek als kathedraal

Ken je dat van die plekken waar je bijna automatisch vertraagt, de tijd vergeet en er ruimte ontstaat voor reflectie op persoonlijke of maatschappelijke vraagstukken? In de natuur, in de zomer voor de tent of tijdens een toiletbezoek. Maar er zijn ook plekken waar die potentie tot reflectie zo ongeveer in de bakstenen zit. De filosoof Michel Foucault spreekt over deze plekken in termen van een heterotopie. Verwant met de term Third Place van Ray Oldenburg. Of Plekken van Perspectief van Alain de Botton.

Na een aantal jaren in de bibliotheekwereld rond te hebben gelopen durf ik wel te zeggen dat ook de bieb dit heilige potentieel heeft. Het zijn de kathedralen van nu. Meer inzicht in dit potentieel helpt je bij de lobby voor je bibliotheek, de inrichting, personeelsbeleid en bij het programmeren van activiteiten.

Hetero wattes?

De omgang met de tijdelijkheid van ons bestaan, de bron van het zoeken naar zingeving en betekenis is vandaag de dag verdwenen uit ons bestaan. Door onze moderne vooruitgangsutopieën is er simpelweg geen tijd voor. Aldus Michel Foucault. Zo is de zondag langzaamaan geworden als alle andere dagen en mediteren we met een beetje geluk nog via een app op de wc.

Foucault stelt dat er ondanks deze beweging weg van bezinning er in elke cultuur, in elke tijd, fysieke plekken ontpoppen die deze reflectie af dwingen. Voor het midden van de 20^e eeuw was dat in onze cultuur voornamelijk het kerkgebouw, vanaf de jaren 60 met een sterke trend van ontkerkelijking zijn daar steeds meer plekken bijgekomen. 

Het zijn een soort van anti- of tegenplaatsen in verhouding tot haar context. Het concept van de heterotopie hangt samen met het begrip utopie. Echter er is een fundamenteel verschil. Een utopie is een gedroomde, ideale wereld zonder dat het ooit zal bestaan. Een heterotopie is een bestaande plek waar de dynamiek van de weerbarstige realiteit samen komt met de hoop en verbeelding van dat het anders zou kunnen zijn. Daar wordt die hoop en verbeelding ook daadwerkelijk tastbaar en daarmee een plek van waarde of zelfs een helende plek voor de gebruiker. Zo kan je overmand door verdriet en zorgen een kerk bezoeken, een kaarsje aansteken en vervolgens ‘lichter’ de kerk verlaten, met een gevoel dat het hoe dan ook allemaal wel goed komt.

De bieb als heterotopie

Wat maakt dan de bibliotheek tot een moderne kathedraal? Foucault duidt vijf kenmerken of kwaliteiten waarmee we plekken kunnen lezen als heterotopie. Laten we deze eens betrekken op de bibliotheek.

• Een heterotopie is verbonden met een concrete context. 

De vorm en functie van de plek is afhankelijk van de gebruiker, van een samenleving. Dat betekent dat deze plekken zich ontwikkelen. Massaal wordt er in bibliotheken gezocht en gereageerd op een veranderende tijd. De bibliotheek is niet meer alleen de plek van het boek, maar van zoveel meer. Steeds meer bezoekers gebruiken de bibliotheek om te werken, anderen te ontmoeten, hulp te krijgen of zichzelf te ontwikkelen. De ruimte geven aan die concrete context is dus van groot belang wil je van waarde blijven. Zo verschoof de functie van de kathedraal in de eeuwen regelmatig door de behoefte van zijn tijd. Van theater, markthal, wapenopslag, noodhospitaal naar toeristische trekpleister en plek voor kerkdiensten.

• Een heterotopie staat in een relatie met de omringende ruimte.

Foucault maakt onderscheid tussen de heterotopie "d'illusion", die het illusoire karakter van de werkelijkheid uitvergroot, denk aan een gevangenis of kamp Westerbork, waardoor het nog moeilijk te geloven is dat daarbuiten nog goede mensen zijn. En aan de andere kant de heterotopie van "compensation", die een nieuwe ruimte creëert zonder de fouten van de maatschappij. Denk aan een stille kapel in een drukke winkelstraat. Een heterotopie kan de omliggende ruimte weerspiegelen, uitvergroten, omkeren, en bekritiseren.

Bij de keuzes die je maakt met betrekking tot de functie van je bibliotheek, kan het dus belangrijk zijn te kijken hoe dit zich verhoudt tot de omringende (fysieke) omgeving.

Waarom bijvoorbeeld in een stad met volop horeca, ook je eigen koffietent met dure koffies? Beantwoord een goede koffieautomaat niet juist aan een behoefte voor hen die zich dure koffie niet kunnen veroorloven, maar ook wel eens wat buiten de deur willen drinken? Terwijl een dorp met weinig voorzieningen weer heel erg gebaat kan zijn bij een bibliotheek met goede koffies. Zo kan je ook kijken naar je programmering of de ruimte die je maakt in de bibliotheek voor exposeren, spelen, zadenbiebs enz..

• Een heterotopie veronderstelt een systeem van openen en sluiten. 

Het zijn plekken waar bepaalde riten of een bepaalde toestemming nodig is om de plek te betreden. Zowel opgeschreven als ongeschreven regels. Zo gaan de meeste mensen in een kathedraal als vanzelf zachter praten. Maak ook in de rituelen van de mis zitten tal van voorschriften die maken dat je je er wel of juist niet bij voelt horen. Maar ook geven de rituelen de ruimte iets magisch of bemiddelen ze bepaalde belangrijke waarden. Zo kent de katholieke mis de vredesgroet, waarbij je contact maakt met de mensen om je heen en ze ‘de vrede van god’ toewenst.

Als het om ongeschreven of geschreven regels gaat , is dat ook een constante zoektocht in de bibliotheken. Welke regels maken we expliciet, welke mogen we ongeschreven verwachten van ons publiek? Hoe zorg je ervoor dat mensen zich vrij voelen zichzelf te zijn, maar ook rekening houden met anderen? En we kennen allemaal die bezoekers die in de bibliotheek hun eigen vaste gewoontes en rituelen hebben.

Ingegeven door een veranderende tijd vinden we in bibliotheken nu veel vaker koffietentjes, piano’s , spreekuren en speeltoestellen voor kinderen. Het draagt bij aan de toegankelijkheid en de rol van bibliotheek als ontmoetingsplek. Tegelijkertijd zet het de eerdere veronderstelde ongeschreven regel van rust en stilte in de bibliotheek onder druk. Wat weer z’n effect kan hebben op de reflectieve potentie van de ruimte. Juist daarom kiezen bibliotheek ook steeds vaker voor expliciete stilte-plekken. Maar denk ook aan het zelfstandig lenen en inleveren van boeken wat het mogelijk maakt anoniemer in en uit de bibliotheek te gaan. Keuzes die ogenschijnlijk praktisch van aard lijken hebben invloed op die regels en dus de reflectieve potentie van de ruimte als ook op de waarden waar je voor wilt staan.

• Een heterotopie is verbonden met breuken of onderbrekingen in tijd. 

De beleving van tijd is er verwart, vertraagd of versneld. Zo vertraagd ons lopen bij het betreden van een kathedraal. Of kom je pas voor het eerst in een kerk bij een begrafenis. Zo bepaalt die gebeurtenis in de tijd dat een bepaalde plek voor je gaat leven.

Zo zullen veel van ons de bibliotheek kunnen herinneren als de plek waar toen je net begon met lezen, een schat aan informatie, toegangspoorten tot nieuwe werelden zich opende. Het bracht mij in de boot bij de jongens Klinkhamer in Friesland, met Kuifje op de maan en zoveel meer. Je verliezen in een boek doet iets geks met de tijd. Je wordt in de tijd van het boek gezogen, terwijl je je eigen tijd vergeet.

Daarnaast maakt de continue stroom van nieuwe boeken in een bibliotheek, bewust van onze beperktheid en continue zoeken van mensen naar waarheid en zin. Een zoektocht van alle tijden. Tegelijkertijd is de bibliotheek een monument voor dat wat aan zin en waarheid al gevonden is. De boeken die identiteitsbepalend zijn geweest voor een land of onze wereld. Denk aan de klassiekers van Mulisch, het dagboek van Anne Frank, De Slaven van Suriname van Anton de Kom enz.

De fysieke aanwezigheid van een grote diversiteit van boeken is dus ondanks dat er misschien minder gelezen wordt mijn inziens van groot belang voor de beleving van de ruimte. Als ook een sterke inzet op de momenten dat je als bibliotheek op een natuurlijke manier aansluit in de levensfases van mensen. Leesclubs voor gepensioneerden, aandacht voor kinderen die net beginnen met lezen enz.

• Een heterotopie is een plaats van contradicties, paradoxen en ambiguïteiten. 

Op deze plekken komen dimensies samen die zich eigenlijk niet met elkaar verdragen. Waar anders dan in de bibliotheek kan je een dakloze en een  ZZP’er aan dezelfde tafel een krant zien lezen? Waar anders vind je een boek over de historie van Nederland en een SF-boek met toekomstvisioenen? De bibliotheek is vaak een plek van stilte, beschouwing en tegelijkertijd een plek van constante dynamiek, in de stroom van kennis die constant verandert, de activiteiten als ook de bezoekers die in en uit vliegen. Juist die contradicties versterken het heilige potentieel. Zoals je je ook in een immense ontzagwekkende kathedraal nog steeds geborgen en gezien kan voelen.

Tot slot

De uitdagingen van onze tijd, vragen om plekken die reflectie afdwingen, die uitnodigen tot nieuwe perspectieven en het mogelijk maken het gemoedelijk oneens te zijn. Een plek waar je rust en betekenis kan vinden. Ik ben er van overtuigd dat de bibliotheek zo’n plek is en nog veel meer kan zijn.

Een kathedraal voor mensen van nu. 

 

Meer horen of zelf beter worden in het begrijpen en gebruik maken van deze dynamiek? Neem dan contact op, ik heb verschillende lezingen, workshops en projecten opgezet rondom deze thematiek.